پەنابەرێتی، دیاردەیەكی جیهانی

دیارە زۆر هۆكار هەن كە مرۆڤەكان نیشتمانی خۆیان بەجێ دێڵن و روو لە وڵاتانی دیكە دەكەن. وەك هەژاری، بێكاری، شەڕ، نەبوونی ئەمنییەتی گیانی، پێشیل كرانی ماف و ئازادییەكان و نارەزایەتیی لە قانوونە پڕ لە هەڵاواردنەكان و ..
سروشتی، گرفتێكی ئابووری یا لەبەر هۆكارێكی سیاسی ژیان و گیانی دەكەوێتەبەر هەڕەشە و را دەكا و نیشتمانی خۆی بەجێ دێڵێ و روو لە شوێنێكی دیكە دەكا بە نیازی ژیانێكی ئارام و بەدوور لە كێشەو دڵەخورپە. دیارە زۆر هۆكار هەن كە مرۆڤەكان نیشتمانی خۆیان بەجێ دێڵن و روو لە وڵاتانی دیكە دەكەن. وەك هەژاری، بێكاری، شەڕ، نەبوونی ئەمنییەتی گیانی، پێشیل كرانی ماف و ئازادییەكان و نارەزایەتیی لە قانوونە پڕ لە هەڵاواردنەكان و ..
لە بەیاننامەی جیهانیی مافی مرۆڤ لە ماددەی 14 دا نووسراوە : هەر كەسێك مافی هەیە بە هۆی ئەوەی هەڕەشە، راوەدوونان، شكەنجە وئازاری لەسەرە نیشتمانی خۆی بەجێ بێڵی و لە وڵاتانی دیكە داوای پەنابەری بكا.
یەكێك لە مەسەلە هەرە گرنگەكانی دنیای ئەمڕۆ مەسەلەی پەنابەری و كۆچ كردنی مرۆڤەكانە. كۆچ كردن لە تەوای مێژووی مرۆڤایەتی دا هەر هەبووە. لە دەورانە سەرەتاییەكانی ژیانی مرۆڤەكاندا كۆچ و گەڕان بە دوای ئیمكاناتی زیاتری ژیان و خۆپاراستن لە رووداوە سروشتییەكان هەبووە. دیارە ئێستاش ئەو جۆرە كۆچكردنانە هەن. زۆرن ئەو كەسانەی دەگەڕێن بەدوای ژیانی خۆشتر و ئیمكاناتی زیاتردا. بەڵام هەموو ئەو كۆچكردنانە هەر بۆ ئەوە نین. زۆرن ئەو كەسانەی لە باری ئیمكانانی ژیانەوە لە هەلومەرجێكی باش دا دەژین. بەڵام دیسانیش نیشتمانی خۆیان بەجێ دێڵن و روو لە وڵاتانی دیكە دەكەن.
ئەمڕۆ بە میلیۆنان پەنابەر و ئاوارە لە سەراسەری جیهاندا ژیان بەسەر دەبەن.
بە پێی ئامارەكان نزیكەی 200 ملیون پەنابەر لە سەرانسەری جیهان دا هەن و لە زیاتر لە 100 وڵات دا دەژین. 75%ی ئەوان ژنان و منداڵانن. لە هێندێك وڵاتدا 90%ی پەنابەران ژنان و منداڵانن و بە میلیونان بنەماڵەی پەنابەر هەن كە لە لایەن ژنانەوە سەرپەرستی دەكرێن.
ئایا هەموو ئەو وڵاتانەی پەنای ئەو كەسانە دەدەن كە نیشتمانی خۆیان بەجێ دێڵن، بە قانوونە نێونەتەوەییەكانی مافی پەنابەری پابەندن؟ گیرو گرفتی پەنابەری لە رابردوودا لە نێو هەموو ئەو كۆمەڵگایانەی راكردوانیان پەناداوە، بەپێی كولتوور و باوەری خۆیان هەر هەبووە و كەم و زۆر هەوڵی چارەسەریان دراوە. مەسەلەی پەنابەر لە جیهاندا گرنگییەكی زۆری پەیدا كردوە. یەكێك لە مەسەلە گرنگە نێونەتەوەییەكان، مافی پەنابەرانە. بنیات و رێكخراوە نێونەتەوەییە جیهانییەكان، زۆر زیاتر لە رابردوو یارمەتی پەنابەران دەكەن و لە ئاستیاندا هەست بە بەرپرسایەتیی زیاتر دەكەن . سەرەڕای هەموو هەوڵەكان بۆ رەچاو كردنی مافی پەنابەری، كەسانی پەنابەر لەگەلأ كۆمەڵێك گیروگرفتی فەرهەنگی رووبەروو دەبنەوە. ئەوان ئەگەر نەتوانن خۆیان لەگەلأ بەهاو نەریت و شێوە بیركردنەوەكانی خەڵكانی ئەو وڵاتەی لێی گیرساوەتەوە، وەك شێوەی پەروەردەی مندالأ، پێوەندی هاوسەرێتی و شوغڵی، زمان و.. تووشی ئاڵۆزی و ناهەمواری دەبنەوە.
وڵاتانی رۆژئاوایی، لەو ناوچانەی جیهانن كە ژمارەیەكی زۆر لە پەنابەران روویان تێدەكەن. بەرزبوونی ئاستی ژیان، هەبوونی دەرفەتی كار و جێگیر بوونی یاسا و رێزگرتن لە مرۆڤەكان لەو وڵاتانەدا و، بوونی ئاسوودەیی و ئەمنییەت بۆ پەنابەران، لەو هۆیانەن كە لافاوی پەنابەرانیان لە دەیەكانی پێشوودا بۆ لای ئورووپا، كانادا، ئەمریكا و ئوسترالیا راكێشاوە. دیارە هەرچی ژمارەی پەنابەران لەو وڵاتانەدا زیاتر بووە، رێوشوێنەكانی وەرگرتنی پەنابەران لەو وڵاتانەدا سەختتر بووە. رێژەیەكی زۆر لە كوردەكان بە هۆی ئەو نەهامەتییانەی لە رێژیمە داگیركەر و شۆڤینیستەكانەوە تووشیان كراوە، بە هۆی شەڕی داسەپاو و رەفتاری توندوتیژی دەسەڵاتە دژ بە كوردەكان، وڵاتانی خۆیان بەجێ هێشتوە و لە وڵاتە رۆژئاواییەكان گیرساونەوە. كوردەكانی باشووری كوردستان، كوردەكانی باكوور و رۆژهەڵات لە زۆر وڵاتی دنیادا بڵاو بوونەوە. هۆكاری راكردن و بەپەنابەر بوونی زۆربەی هەرە زۆریشیان، كێشەی سیاسی، نائەمنی و شەڕ لە وڵاتەكەیان دابووە. ئێرانییەكانیش، لە نێو حەشیمەتی پەنابەردا، رێژەیەكی بەرچاویان بۆخۆیان تەرخان كردوە. بەدوای رووخانی رێژیمی پاشایەتی و لە دوای هاتنە سەركاری كۆماری ئیسلامی بە سەدان هەزار ئێرانی، وڵاتی خۆیان بەجێ هێشت. ترس لەوە كە بە تاوانی بەستراوەیی بە رێژیمی شایەتی لە لایەن دەسەڵاتی تازەوە، سزا بدرێن، هەروەها بەڕێوەچوونی رێوشوێنی وشكی مەزهەبی و زەوتكردنی زۆر ماف و ئازادیی تاكەكەس لە هۆیە سەرەكییەكانی راكردنی ئێرانییەكان بوون. شەڕی درێژخایەنی ئێران و عێراقیش، زۆر لە ئێرانییەكانی ناچار كرد بۆ پاراستنی گیانی خۆیان و بنەماڵەكانیان، روو بكەنە هەندەران. ئەفغانستانیش كە چەند دەیە لەگەلأ شەڕی نێوخۆیی و داگیركەرانی ئەرتەشی شوورەوی و دەسەڵاتی ئیسلامییە توندڕەوەكان بەرەوروو بوو، شایەدی راكردنی زۆر لە دانیشتوانی بۆ وڵاتانی دەوروبەر بوو.
ئەگەرچی زۆربەی پەنابەران لە دوای ئەوەش كە لە وڵاتانێك گیرسانەوە ژیانێكی ناخۆش و گرفتی جۆراوجۆریان هەیە، بەڵام قۆناغی هەرە سەخت لە ژیانی بەشێكی زۆر لەوان دا، چۆنیەتیی گەیشتن لە وڵاتی خۆیانەوە بۆ وڵاتی پەنادەرە. چۆنیەتی گەیشتنی پەنابەران لە كوردستان و وڵاتانی وەك ئەفغانستان و ئێرانەوە، بە ئورووپا، پڕە لە رووداو و كارەساتی ئینسانی. ئەوان ناچارن خۆیان بسپێرنە دەست قاچاغچییەكان و، بە شێوەی ناقانوونی مەودای نێوان وڵاتانی خۆیان و وڵاتانی رۆژئاوایی ببڕن. داستانی تێپەڕینی ئەوان بە نێو سنوورە مین رێژكراوەكان دا، پەڕینەوە لە دەریاكان بە بەلەم و، خۆحەشاردانیان لە نێو ماشێن و پاپۆری بارهەڵگردا پڕە لە رووداوی دڵتەزێن. ئەوان دەبێ لە ژیانی پڕ لە سووكایەتی و دەسبەسەریی وڵاتێكی وەك توركیە، یا لە خۆ دەرباز كردن بە نێو گەرووی نەهەنگ و شەپۆلی دەریاكان دا، یەكیان هەلأبژێرن. ژیان و بەسەرهاتی هەر كام لەو بنەماڵە كوردە ئێرانییانەی وەك پەناخواز بۆ ماوەی چەندین سالأ لە توركیە گیریان كردبوو، چەندین فیلم و رۆمانی خەمهێنەریان تێدەبێ. لە لایەكەوە بەردەوام لە ژێر فشاری پۆلیسی تورك دا بوون و مەترسیی گیران و تەحویلدانەوەیان لەسەر بوو، لەلایەكی دیكەشەوە بە شێوەی قانوونی حەقی كاركردن، مافی كەڵكوەرگرتن لە خزمەتە جۆراوجۆرەكان كە دەوڵەت بۆ خەڵكی وڵاتی خۆی دابین كردبوو، نەیان بوو. منداڵەكانیان بێشناسنامە و لە بارودۆخێكی پڕ لە نیگەرانی و نائەمنیدا، بێبەش لە خوێندن و پێڕاگەیشتنی پزیشكی، گەورە بوون. كاتێكیش ویستیان خۆیان لە چارەنووسی نادیار رزگار بكەن، ژمارەیەكی زۆریان بە هۆی خنكان لە ئاوەكان و سەرما و رووداوی دیكە گیانیان لە دەست دا.
وەك سەرەتا گوترا، پەنابەرێتی دیاردەیەكی جیهانییە و هۆی جۆراوجۆری هەیە. ئەم دیاردەیە لەسەر ئابووری و، كولتووری نەتەوەكان و وڵاتانی جیهان كاریگەریی هەیە. پێشگیریی لە دیاردەی كۆچ و پەنابەرێتی كارێكی ئاسان نیە. چونكە سروشتی ژیان لە سەردەمی ئێستادا، پێویستی بە هێندێك لەو كۆچ و كۆچبەرانە هەیە، بەوڵام ئەگەر وڵاتانی دنیا بیانەوێ ئەم دیاردەیە كەمتر بكەنەوە و، تا رادەیەك پێش بە ئاسەوارە زیانبارەكانی بگرن، دەبێ هەولأ بدەن هەر وڵاتێك بە نۆرەی خۆی ببێ بە شوێنێكی شیاو بۆ ژیانی مرۆڤی ئەم سەردەمە. وڵاتانێك ئەو كاتەی ئەمنییەت و نان و ئازادیی بۆ دانیشتووانی دابین كرد، دەتوانێ چاوەڕوان بێ خەڵكەكەی بە هاسانی بەجێی نەهێڵن.